BỆNH THỐI MÓNG GIA SÚC: NHẬN BIẾT SỚM, HÀNH ĐỘNG NGAY

BỆNH THỐI MÓNG GIA SÚC: NHẬN BIẾT SỚM, HÀNH ĐỘNG NGAY!

Thối móng là một bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn gây ra, phổ biến ở trâu, bò, cừu và là một trong những nguyên nhân chính gây mất khả năng vận động trên đàn gia súc. Vi khuẩn gây bệnh thường xâm nhập qua các vết thương ở kẽ móng. Đặc biệt, trong điều kiện chuồng trại ẩm ướt, không sạch sẽ càng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát và gây bệnh nặng hơn.

Bệnh không chỉ gây đau đớn cho vật nuôi mà còn làm giảm tăng trọng và chi phí điều trị tốn kém. Từ những khó khăn trên, Thiên Quân mời bà con cùng tìm hiểu sâu hơn về căn bệnh này để có hướng phòng ngừa sớm, tránh tiền mất tật mang bà con nhé!

1.  Tác nhân gây bệnh thối móng trâu, bò, cừu

Nguyên nhân chính gây bệnh do hai loại vi khuẩn gram âm, yếm khí, không sinh nha bào là Dichelobacter spp. và Fusobacterium spp. và thường kết hợp với một số vi khuẩn khác như E. coli, Actynomyces spp., Prevotella spp.,… làm mức độ nhiễm bệnh nghiêm trọng hơn.

Các loài vi khuẩn này thường trú trong đường tiêu hóa của bò khỏe mạnh và được bài thải ra môi trường qua phân, do đó môi trường chuồng trại bị ô nhiễm phân, nước tiểu có tỷ lệ mắc bệnh thối móng cao.

Hình 1. Ảnh chụp vi thể của mẫu phết tế bào từ tổn thương thối chân ở cừu cho thấy sự hiện diện của vi khuẩn Dichelobacter nodosus

Các yếu tố thuận lợi cho vi khuẩn phát triển:

– Sàn chuồng nuôi: Đa số gia súc được nuôi nhốt trong chuồng sàn bằng xi măng hoặc bê tông nhám nên dễ va đập và gây sứt mẻ móng chân. Ngoài ra, các chuồng ở Việt Nam có độ dốc kém và thường xuyên xịt nước để dội phân, tắm rửa cho vật nuôi khiến nhiều chỗ bị đọng nước; phân, thức ăn thừa và chất thải chăn nuôi bị bám vào kẽ và gây viêm khe giữa hai móng chân. Đồng thời, móng chân của gia súc luôn phải chịu áp lực rất lớn từ khối lượng cơ thể khi đi đứng lâu nên gây vỡ mạch máu nhỏ trong móng chân, vành móng, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập làm viêm khớp.

– Vệ sinh móng: Không vệ sinh móng thường xuyên, móng phát triển không bình thường hoặc dị dạng cũng làm móng dễ bị tổn thương khi gia súc vận động; cần vệ sinh móng cho vật nuôi vào mùa khô hoặc ở giai đoạn 60-120 ngày tuổi.

– Thời tiết: Thời tiết lạnh ẩm kéo dài làm cho mạng lưới mao mạch ngoại vi ở chân các loài gia súc có móng guốc co lại, gây tắc nghẽn mạch máu. Khi tình trạng này kéo dài, thành mạch máu bị tổn thương khiến huyết tương rò rỉ ra các mô xung quanh gây căng phù (thũng nước), sưng to và đau đớn cho con vật.

– Thiếu vận động: Bò bị nuôi nhốt hoặc nuôi với mật độ cao, không có nhiều không gian để di chuyển làm cho mạch máu ở móng kém lưu thông, gây ứ huyết.

– Khẩu phần dinh dưỡng: Bất kỳ sự thiếu hụt hay vượt mức các yếu tố khoáng chất vi lượng (canxi, kẽm, selen, phospho,…) trong khẩu phần ăn đều ảnh hưởng đến việc tạo dựng lớp sừng khỏe mạnh của gia súc, làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh thối móng.

2. Đối tượng dễ mắc bệnh

Bệnh gặp phổ biến ở trâu, bò và cừu, đặc biệt trong điều kiện chăn nuôi tập trung, chuồng ẩm thấp hoặc đồng cỏ lầy lội. Bệnh có khả năng lây lan nhanh trong đàn có quy mô lớn.

3. Cơ chế gây bệnh

Da ở khu vực kẽ móng chân của con vật bị tổn thương, mềm đi và dễ trầy xước do việc đi lại trên nền chuồng thô cứng, có đá nhọn hoặc nền chuồng lầy lội, ẩm. Khi hàng rào bảo vệ bị phá vỡ, các loài vi khuẩn yếm khí sẽ xâm nhập vào mô dưới da.

Các vi khuẩn này tiết ra enzyme protease, phân giải mô liên kết và tế bào biểu bì, làm tách lớp sừng khỏi biểu mô đáy. Tổn thương ban đầu ở kẽ móng, sau lan đến vùng gót, đế và thành móng.

4. Triệu chứng và những ảnh hưởng của bệnh thối móng lên gia súc

Gia súc mắc bệnh thối móng thường đi lại khó khăn, dáng đi siêu vẹo, căng thẳng, bỏ ăn và sụt cân do đau đớn.

Vùng da ở kẽ móng bắt đầu xuất hiện các vết nứt và loét, mô bên trong bị hoại tử, hơi ẩm, có mùi hôi. Phần mô mềm ở kẽ móng sưng đỏ, viêm tấy, xuất huyết và chảy nước vàng.

Đối với gia súc khai thác thịt, sữa hay nuôi lấy giống, sản lượng sữa, chất lượng thịt cũng như khả năng sinh sản giảm mạnh.

Ở những con vật bị bệnh mãn tính, móng guốc trở nên cong queo và biến dạng, thậm chí chúng sẽ nằm ngửa hoặc đi bằng khuỷu chân.

Gia súc đực và gia súc cái bị nhiễm vi khuẩn gây bệnh thối móng có khả năng cao không muốn phối giống vì đau đớn ở phần chân hoặc không thể chịu được sức nặng của gia súc đực khi phối.

Một số con vật bệnh có biến chứng nhiễm trùng huyết, sốt cao li bì, ổ viêm phù thũng rất to, hoại tử, chảy nhiều dịch thối,… có thể dẫn đến tử vong.

Hình 2. Bệnh thối móng chân trên cừu (trái) và trên bò (phải)

(Van Metre, 2017; Silveira et al., 2025)

Nếu trâu, bò, cừu bị bệnh thối móng mà không được phát hiện và can thiệp kịp thời, viêm nhiễm có thể phát triển đến các cơ quan khác, ảnh hưởng tới hệ gân, xương khớp dẫn đến gia súc bị bại liệt, thậm chí có thể tử vong.

Bệnh thối móng thường bị tái phát vì cơ thể vật nuôi không tạo được miễn dịch lâu dài sau khi bị nhiễm bệnh.

 

Hình 3. Viêm da hoại tử loét vùng kẻ ngón chân cừu (Yaman et al., 2017)

 

Hình 4. Móng vuốt dị dạng hình xoắn ốc (Rebhun and Pearson, 1982)

5. Bệnh tích

5.1. Bệnh tích đại thể

Bên cạnh tổn thương ở chân, vi khuẩn còn có thể xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng toàn thân và tạo ổ viêm hoại tử ở nhiều cơ quan (Yaman et al., 2017).

– Ở phổi, phát hiện các ổ viêm dưới màng phổi, màu trắng vàng với kích thước bằng đầu kim (Hình 4).

Hình 5. Các ổ viêm dưới màng phổi được đánh dấu ở đầu các mũi tên (A); Xung quanh ổ viêm trong phổi là bạch cầu và vi khuẩn (B) (Yaman et al., 2017)

– Ở gan, ghi nhận các ổ viêm chấm li ti tương tự như ở phổi (Hình 5).

Hình 6. Viêm gan hạt di căn tắc mạch (Yaman et al., 2017)

– Ở tim, kiểm tra cũng phát hiện các ổ viêm có màu tương tự, đặc biệt là vùng cơ tim tích mỡ ở van ba lá, ngoài ra còn ghi nhận sự hoái hóa-hoại tử trong các tế bào cơ tim của gia súc mắc bệnh (Hình 6).

Hình 7. Van tim tích mỡ và tế bào cơ tim thoái hóa-hoại tử (Yaman et al., 2017)

5.2. Bệnh tích vi thể

Sau khi vi khuẩn xâm nhập, các tế bào miễn dịch được huy động đến vùng tổn thương để thực hiện phản ứng viêm, tiêu diệt các tác nhân gây bệnh.

Hình 8. Vùng loét và hoại tử đông máu (dấu sao) và một dãy bạch cầu cùng

sự tăng sinh của vi khuẩn xung quanh vùng hoại tử (mũi tên) (Yaman et al., 2017)

 

Hình 9. Hình chụp X-quang chân cừu bị bệnh thối móng có tình trạng viêm xương đốt giữa (1),

trật khớp liên đốt (2), thoát vị xương (3) và các mảnh xương nhỏ (4) (Silveira et al., 2025)

 

Hình 10. Tại da vùng kẽ móng của cừu mắc bệnh có hiện tượng tăng sừng hóa và

viêm lan tỏa do các tế bào lympho được kích hoạt (Silveira et al., 2025)

6. Chẩn đoán

Chẩn đoán lâm sàng: Dựa vào biểu hiện bên ngoài của con vật bị bệnh thối móng, cấu trúc móng, dáng đi và tình trạng ăn uống.

Chẩn đoán cận lâm sàng: Lấy mẫu bệnh phẩm tại ổ viêm trên móng của gia súc nghi nhiễm bệnh để tiến hành làm nuôi cấy, phân lập, định danh loài vi khuẩn gây bệnh.

7. Điều trị

Đầu tiên, bà con cần sự hỗ trợ từ bác sĩ thú y để loại bỏ các tổ chức viêm trên móng chân của gia súc bằng các dụng cụ chuyên dùng; đồng thời, vệ sinh khu vực chuồng trại sạch sẽ, khô thoáng và lót rơm khô để con vật dưỡng bệnh.

Tùy vào mức độ viêm nhiễm của móng mà gia súc sẽ được điều trị theo các phác đồ khác nhau:

– Gia súc thối móng nhẹ: Sau khi được bác sĩ thú y xén móng chân và làm sạch khu vực chuồng nuôi, cần sát trùng vị trí móng bị thối bằng thuốc sát trùng chuyên dụng như povidine, benzalkonium chloride,… và tiến hành mang guốc trị liệu cho con vật để tránh chất thải bám vào kẽ chân (Hình 11).

Hình 11. Guốc trị liệu đeo cho bò (tanbaocorp.vn)

– Gia súc thối móng nặng:

+ Thực hiện xén các vị trí hoại tử trên móng bò và chuẩn bị khu vực nuôi khô thoáng như đã nêu trên, cho gia súc ngâm chân vào dung dịch thuốc sát trùng mạnh như sulfate kẽm 10-20% (ZnSO₄), sulfate đồng 5% (CuSO₄) hay formol 5-10%, nhúng sâu ít nhất 6 cm trong vòng 10-15 phút.

+ Bơm dung dịch kháng sinh hỗn hợp streptomycin (1g), penicillin (1.000.000 UI) pha trong 100ml nước cất, sau đó quấn nilon quanh phần móng và chọc một vài lỗ nhỏ để tránh nhiễm bẩn từ môi trường bên ngoài (fivevet.vn, 2025).

– Gia súc thối móng và nhiễm trùng toàn thân: Thực hiện các bước vệ sinh móng, làm sạch chuồng nuôi và sát trùng như đã nêu trên, tiếp đó sử dụng kết hợp kháng sinh TILMICOSIN 300 INJ (tiêm bắp 1 liều duy nhất, 1 ml/60 kg thể trọng/ngày), OXY L.A (tiêm bắp 1 liều duy nhất, 1 ml/10 kg thể trọng/ngày) hoặc phối trộn vào thức ăn CLAMOX 205 (1 g/2 kg thức ăn, liên tục 3-5 ngày), SUPER BIOTIN (5 g/2 kg thức ăn/ngày, mỗi ngày trong quá trình điều trị) có các hoạt chất đặc trị thối móng trâu, bò, cừu.

8. Phòng bệnh

Thiết kế nền chuồng với độ dốc 3-5% ở giữa và thoải dần về hai phía, đắp xi măng những chỗ nền bị lõm, đọng nước, nhất là chỗ bò đứng.

Vệ sinh chuồng trại định kỳ bằng các chất sát trùng hoặc bằng vôi bột; đồng thời trang bị thêm quạt công nghiệp làm mát và hong khô nền chuồng, ngăn cản sự phát triển của vi sinh vật.

Cắt móng thường xuyên với dụng cụ cắt móng cần được vệ sinh bằng dung dịch sát trùng giữa các lần sử dụng.

Bổ sung hằng ngày vào khẩu phần ăn, nước uống các sản phẩm chứa biotin, vitamin B3, vitamin A, vitamin C hoặc kẽm như SUPER BIOTIN (5 g/2 kg thức ăn/ngày), WEIGHT GAIN (1 g/4 lít nước uống), PREMIX – SUPER FACT (5 g/2 lít nước uống) giúp nền móng chắc khỏe và lớp biểu bì da phát triển tốt, giảm tỷ lệ mắc bệnh thối móng trên gia súc.