BỆNH SỐT SỮA Ở BÒ CÁI

BỆNH SỐT SỮA Ở BÒ CÁI

Bệnh sốt sữa (hay còn được gọi là bại liệt sau sinh hoặc hạ canxi huyết) là một bệnh rối loạn trao đổi chất thường gặp ở bò cái, đặc biệt là bò sữa cao sản. Bệnh gây thiệt hại đáng kể cho người dân chăn nuôi bò, kể cả bò sữa và bò thịt. Trong vòng 12-48 giờ sau khi mắc bệnh, 60% bò sẽ chết nếu không được điều trị kịp thời.

Tỷ lệ bò bị mắc bệnh sốt sữa ngày càng cao trên bò trưởng do khả năng hấp thụ canxi trong chế độ ăn và tái hấp thu xương giảm (Resco, 2021).

Trước những ảnh hưởng lớn của bệnh sốt sữa trên bò, đội ngũ Kỹ thuật Công ty cổ phần Thiên Quân xin gửi đến bà con những thông tin về căn bệnh này, giúp bà con có cái nhìn toàn diện hơn để chủ động phòng bệnh và kịp thời điều trị cho đàn bò.

1. Nguyên nhân

– Nhu cầu canxi thay đổi đột ngột: Cuối thai kỳ, bò mẹ cần nhiều canxi, magie và vitamin D để hình thành khung xương cho bào thai, đồng thời sau khi sinh, bò cần nhiều canxi để sản xuất sữa non bằng cách huy động canxi từ xương và hấp thu từ ruột, từ đó, nồng độ canxi máu sẽ tụt nhanh xuống dưới mức bình thường, gây sốt sữa. Cùng với đó, căng thẳng khi sinh bê có thể thúc đẩy giải phóng hormone estrogen và glucocorticoid khiến canxi huyết thanh sụt giảm.

– Độ tuổi: Ở bò trưởng thành, đặc biệt là bò già, khả năng thích nghi với tình trạng hạ canxi sau sinh giảm rõ rệt. Nguyên nhân là hoạt lực hormone cận giáp suy yếu, làm chậm quá trình huy động canxi từ xương vào máu (Goff et al., 2014).

– Số lần đẻ: Hạ canxi máu sau khi sinh thường gặp ở bò đẻ lứa thứ 3-7, hiếm khi xảy ra ở bò đẻ lứa đầu. Lý do là vì bò cái tơ có nhiều tế bào hủy xương giúp huy động canxi tốt hơn so với bò đã sinh nhiều lứa (NRC, 2001).

– Giống: Bò sữa cao sản có nguy cơ sốt sữa cao hơn do nhu cầu canxi tăng vọt sau sinh vượt quá khả năng huy động và cân bằng khoáng của cơ thể.

– Khẩu phần dinh dưỡng:

+ Trong thời kỳ mang thai: Bò tiêu thụ quá nhiều canxi khi mang thai khiến cơ thể ngừng huy động canxi từ xương để điều chỉnh nồng độ canxi trong máu.

+ Trước khi sinh: Chế độ ăn giàu canxi sẽ làm tăng nguy cơ sốt sữa do ức chế hoạt động tuyến cận giáp, khiến cho việc huy động canxi sau sinh không kịp đáp ứng Resco (2021).

+ Sau khi sinh: Mặc dù bệnh sốt sữa lâm sàng thường xảy ra trong vòng 48 giờ sau sinh, sự thiếu hụt canxi trong khẩu phần ăn sau đó vẫn làm chậm quá trình hồi phục và tăng nguy cơ mắc bệnh sốt sữa cận lâm sàng.

– Tiền sử mắc bệnh: Bò từng bị sốt sữa có nguy cơ tái phát cao gấp 2,35 lần và thường có tuổi thọ khai thác sữa ngắn hơn khoảng 3 năm so với bò chưa từng mắc bệnh sốt sữa (Montero et al., 2017; Resco, 2021)

– Điều kiện chăm sóc: Tuy không phải là nguyên nhân trực tiếp nhưng điều kiện chuồng trại kém làm tăng nguy cơ khiến bệnh sốt sữa trở nên nặng hơn, thậm chí tạo điều kiện cho vi khuẩn tăng sinh và phát triển các bệnh kế phát như viêm vú, viêm tử cung.

– Các yếu tố khác: Sự thay đổi về thời tiết, stress nhiệt, thiếu vận động hay thể trạng quá gầy hoặc quá béo có thể khởi phát bệnh sốt sữa và làm trầm trọng căn bệnh sốt sữa này.

2. Cơ chế sinh bệnh

Sốt sữa xảy ra khi hệ thống nội tiết canxi không thích ứng đủ nhanh với các cơ chế huy động canxi ở ruột và xương để ngăn ngừa tình trạng hạ canxi máu nghiêm trọng. Cũng như các rối loạn nội tiết khác. Các nguyên nhân có thể bao gồm:

1) Sản xuất không đủ hormone đáp ứng nhu cầu cần canxi của cơ thể

2) Các hormone điều tiết canxi bị sản xuất quá mức (PTH, calcitonin,…) làm rối loạn sự cân bằng canxi trong máu

3) Số lượng thụ thể chuyên biệt trên mô đích không đủ ái lực để kích hoạt hormone huy động canxi

4) Phức hợp hormone-thụ thể không khởi động được các hoạt động của tế bào (phiên mã và dịch mã protein, hoạt hóa adenylate cyclase,…)

3. Triệu chứng

3.1. Sốt sữa lâm sàng

Phần lớn triệu chứng xuất hiện trong vòng 72 giờ sau khi đẻ. Tùy theo mức độ hạ canxi huyết, bệnh tiến triển qua ba giai đoạn điển hình:

Giai đoạn I (khởi phát)

– Đây là giai đoạn khó nhận biết nhất và thường bị bỏ qua.

– Bò tỏ ra kích động, bồn chồn, vẫy đuôi, đôi khi giậm chân tại chỗ.

– Chân sau yếu, run rẩy, xuất hiện các cơn co giật ở cơ cổ, tứ chi và đôi khi cả toàn thân.

– Ít ăn hoặc bỏ ăn dẫn đến sụt giảm trọng lượng của bò.

Giai đoạn II (toàn phát)

– Các dấu hiệu có thể kéo dài từ 1 đến 12 giờ.

– Bò nằm sấp nhưng không nghiêng hoàn toàn (tư thế gập khúc) và liệt nửa phần thân.

– Hạ thân nhiệt, bò trở nên trầm tư và phản ứng chậm chạp.

– Giảm nhu động ruột dẫn đến táo bón, bí tiểu và đầy hơi nhẹ.

– Hơi thở có mùi hôi, khó nuốt và chuyển động tự chủ.

Giai đoạn III (nguy kịch)

– Bò nằm nghiêng hoàn toàn, bị liệt toàn thân, thường bị phù nề và bị suy nhược nghiêm trọng.

– Không thể tự đứng dậy, mất ý thức dần dần dẫn đến hôn mê.

– Nhịp tim tăng lên 120 nhịp/phút hoặc hơn nhưng gần như không nghe được tiếng tim.

– Mất khả năng tiết sữa, chướng bụng, khó thở, đôi khi khò khè, nhiệt độ cơ thể thấp dưới mức bình thường.

– Phản xạ mắt rất yếu hoặc không có, đồng tử mở rộng.

– Nếu không được điều trị kịp thời sẽ chết trong vòng vài giờ do suy hô hấp và suy tim.

Hình 1. Bò co giật, mắt lảo đảo, không tự đứng dậy được (dungcunuoibo.com)

Hình 2. Bò nằm tư thế gập khúc (Internet)

3.2. Sốt sữa cận lâm sàng

– Theo Henco Splinter, 60% bò bị sốt sữa cận lâm sàng, tỷ lệ mắc cao hơn nhiều so với lâm sàng nhưng ảnh hưởng của sốt sữa cận lâm sàng thường bị xem nhẹ.

– Bò vẫn có thể đứng và hoạt động bình thường nhưng năng suất giảm rõ rệt do thiếu canxi tiềm ẩn.

– Nồng độ canxi trong máu thấp.

– Bò chán ăn, thân nhiệt hạ thấp, trông uể oải và khó bài tiết phân và nước tiểu.

– Khả năng kế phát các vấn đề như viêm vú, nhiễm trùng tử cung, viêm nội mạc tử cung và bí nhau thai sẽ tăng lên.

4. Chẩn đoán

– Chẩn đoán lâm sàng: Dựa trên tiền sử bệnh, triệu chứng đặc trưng của con vật và đặc biệt là phản ứng nhanh sau khi tiêm tĩnh mạch dung dịch borogluconate canxi.

– Xét nghiệm máu: Đây là phương pháp xác định chính xác nhất thông qua việc đo nồng độ các chất điện giải trong huyết thanh của bò nghi bị mắc bệnh sốt sữa.

Việc chẩn đoán sớm bò mắc bệnh sốt sữa có ý nghĩa quyết định vì hạ canxi máu gây hậu quả nặng nề ngay cả khi bò chưa có triệu chứng rõ ràng.

5. Điều trị

Hiện nay, chưa có thuốc đặc trị bệnh sốt sữa. Tuy nhiên, có một số biện pháp hỗ trợ kiểm soát triệu chứng và tăng khả năng phục hồi cho bò.

– Điều trị hộ lý:

+ Để bò nghỉ ngơi ở chuồng nuôi sạch sẽ, khô ráo, đồng thời xoa bóp nhẹ bầu vú, vệ sinh bầu vú bằng nước ấm hoặc thuốc sát trùng chuyên dụng.

+ Nếu bò không đứng dậy được, cần xoay đổi tư thế nằm nghiêng mỗi 2 giờ để tránh tổn thương cơ và tuần hoàn máu kém.

+ Không nên vắt sữa bò trong vòng 24 giờ và nên tách bê con ra sau khi cho bú sữa non (Scott, 2016).

+ Bên cạnh đó, chuẩn bị khẩu phần ăn giàu canxi và các chất khoáng khác cho bò.

– Truyền tĩnh mạch:

+ Truyền canxi và kết hợp khoáng chất càng sớm càng tốt, thông thườn bò sẽ tự tìm cách đứng dậy sau 5-10 phút truyền dịch.

+ Cần sự can thiệp của bác sĩ thú y khi thực hiện kỹ thuật này vì nếu truyền canxi quá nhanh hoặc quá nhiều có thể dẫn đến loạn nhịp tim, có khả năng gây tử vong.

+ Trong hầu hết các trường hợp, việc truyền dịch giúp bò hồi phục nhanh chóng, tuy nhiên khoảng 25% số bò mắc bệnh cần điều trị bổ sung.

Một số thuốc điều trị và hỗ trợ khả năng phục hồi của bò cái: tiêm bắp CALCI-NO1 (1-1,5 ml/kg thể trọng/ngày), CALCI B12 (5-25 ml/con/ngày) hoặc MAGNE CALCIUM (1 ml/kg thể trọng/ngày); đồng thời phối trộn AMINO (1 g/20 kg thể trọng/ngày) hoặc ADE AMINOVIT (2 ml/lít nước uống hoặc 2 ml/kg thức ăn) liên tục 5-7 ngày để tăng hiệu quả điều trị.

6. Phòng bệnh

– Khẩu phần ít canxi: Cho bò ăn khẩu phần có hàm lượng canxi thấp nhưng giàu phốt pho trong thời kỳ cạn sữa nhằm kích hoạt quá chuyển hóa canxi tốt hơn khi bò sinh bê. Tuy nhiên, việc xây dựng một khẩu phần ăn với hàm lượng canxi ít đòi hỏi phải tính toán cẩn thận vì rất khó để thực hiện chính xác trong thực tế.

– Cân bằng cation-anion (DCAB – Dietary cation anion balance): Bổ sung muối anion (Na, K, Cl, SO₄^2-)vào khẩu phần của bò cạn sữa, áp dụng ít nhất 10 ngày trước khi đẻ nhằm làm giảm khả năng hấp thụ canxi trong thời kỳ cạn sữa và đảm bảo chức năng điều hòa canxi sẽ được kích hoạt khi sinh. Mặc dù hiệu quả nhưng phương pháp này sẽ khiến thức ăn không được ngon miệng. Cần kiểm tra độ pH thường xuyên và thậm chí có thể làm tăng mức độ sốt sữa nếu không được thực hiện đúng cách.

– Bổ sung ngũ cốc: Trong thời kỳ cạn sữa của bò cái, phối trộn 1% ngũ cốc trên trọng lượng cơ thể đã được chứng minh là làm giảm tỷ lệ mắc bệnh sốt sữa (Resco, 2021).

– Kết hợp vitamin trong khẩu phần: Vitamin D rất quan trọng cho sự hấp thu canxi ở ruột và huy động canxi từ xương, khuyến khích bổ sung vitamin D, canxi và phốt pho với một lượng phù hợp vào 3 đến 8 ngày trước khi đẻ.

– Các biện pháp hỗ trợ khác: Cho bò cái vận động hằng ngày và tắm nắng. Theo dõi điểm thể trạng (BCS) trong thai kỳ và cuối thai kỳ là điều quan trọng. Chuồng trại cần không gian thoải mái, sạch sẽ đủ ánh sáng mặt trời, tránh nền ướt và trơn trượt để hạn chế căng thẳng trước khi sinh. Treo đá liếm trong chuồng cho gia súc bổ sung tự do chất khoáng.

Công ty cổ phần Thiên Quân rất hân hạnh được cung cấp cho quý bà con những thông tin chuyên môn về bệnh sốt sữa trên bò cái, mong rằng những cập nhật trên sẽ giúp quý bà con kịp thời ngăn chặn những tổn thất về kinh tế và đảm bảo sức khỏe cho đàn bò nhà mình. Kính chúc quý bà con có những vụ chăn nuôi thành công mỹ mãn!

                                                                         Đội ngũ kỹ thuật công ty CP Thiên Quân